काठमाडौँ । विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालले जारी गरेको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार नेपालमा लगभग ३ सय ९७ हिउँ चितुवाहरू छन्। यी लोपोन्मुख ठूला बिरालाहरूले नेपालको हिमाली भूभागको लगभग ३०,५०० वर्ग किलोमिटरमा बसोबास गर्छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण संघ (IUCN) ले विश्व जनसंख्याको लगभग २% नेपालको हिस्सा अनुमान गरे पनि विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालले अमेरिकामा आधारित हिउँ चितुवा ट्रस्टको सबैभन्दा अद्यावधिक अनुमानको आधारमा देशले ज्ञात व्यक्तिगत हिउँ चितुवाको लगभग १०% समर्थन गर्ने सुझाव दिन्छ। विश्वव्यापी रूपमा यो प्रजाति ३,२०० र ५,३९० को बीचमा रहेको मानिन्छ, जुन नेपाल, चीन, भारत, मंगोलिया र भुटान सहित १२ देशहरूमा फैलिएको छ।
अद्यावधिक गरिएका तथ्याङ्कहरू क्यामेरा ट्र्याप, आनुवंशिक नमूना र बासस्थान मोडेलिङको संयोजन प्रयोग गरेर २०१५ र २०२४ को बीचमा गरिएको व्यापक अनुसन्धानबाट आएका हुन् । यो अध्ययन नेपालको राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग र वन तथा माटो संरक्षण विभागले विश्व वन्यजन्तु कोष नेपाल र अन्य संरक्षण साझेदारहरूसँगको सहकार्यमा नेतृत्व गरेको थियो।
विश्व वन्यजन्तु कोष नेपालका पर्वतीय कार्यक्रम प्रबन्धक सरिन श्रेष्ठले चीनमा सबैभन्दा धेरै हिउँ चितुवाको संख्या रहेको बताए । जसको अनुमानित संख्या २००० देखि २५०० छ। त्यसपछि मंगोलिया (९५३), भारत (७१८), नेपाल (३९७) र भुटान (१३४) छन् । नेपालमा हिउँ चितुवाको उपस्थिति सबैभन्दा बढी पश्चिमी हिमालयमा केन्द्रित छ । जसमध्ये डोल्पा क्षेत्रमा मात्र लगभग ९० वटाको पहिचान गरिएको छ।
कमजोर प्रजातिका लागि बढ्दो खतरा
हिउँ चितुवाहरू सामान्यतया २,५४० र ५,००० मिटर बीचको उचाइमा पाइन्छन् र स्वस्थ पहाडी पारिस्थितिक प्रणालीको सूचक मानिन्छन् । यद्यपि, तिनीहरूको दायराको लगभग ६०% संरक्षित क्षेत्रहरू बाहिर छ । जसले गर्दा तिनीहरू बासस्थानको खण्डीकरण, पशुधनको क्षतिको कारणले गर्दा प्रतिशोधात्मक हत्या र शिकार जस्ता खतराहरूको जोखिममा पर्छन्। कठिन भूभाग, सीमित निगरानी उपकरणहरू, कोषको अवरोध र प्रशिक्षित कर्मचारीहरूको अभावले संरक्षण प्रयासहरू पनि बाधा पुर्याउँछन् ।
IUCN रातो सूचीमा "जोखिममा परेका" को रूपमा सूचीबद्ध, हिउँ चितुवाहरू प्रसिद्ध रूपमा मायावी छन्, जसले "हिमालको राजा " उपनामले चिनिन्छ । हिउँ चितुवाको लामो झाडीदार पुच्छरले तिनीहरूलाई उबडखाबड परिदृश्यहरूमा नेभिगेट गर्न मद्दत गर्दछ । जबकि तिनीहरूको छद्मवेशित फरले तिनीहरूलाई अदृश्य रहन अनुमति दिन्छ ।
राष्ट्रिय संरक्षण योजना
संरक्षण प्रयासहरूलाई बलियो बनाउन नेपालको वन तथा वातावरण मन्त्रालयले हिउँ चितुवा संरक्षण तथा कार्य योजना (२०२४–२०३०) सार्वजनिक गरेको छ। ६ वर्षे पहल मानव-वन्यजन्तु द्वन्द्व समाधान गर्ने, बासस्थान सम्पर्क सुधार गर्ने, शिकार नियन्त्रण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगलाई सुदृढ पार्ने कुरामा केन्द्रित छ।
योजनाको कुल बजेट १.७७ अर्ब रुपैयाँ अनुमान गरिएको छ । जसमध्ये ३५% समुदायमा आधारित कार्यक्रमहरू मार्फत द्वन्द्व न्यूनीकरणका लागि र २६% वन्यजन्तु अपराध नियन्त्रणका लागि छुट्याइएको छ। रणनीतिले स्थानीय साझेदारी निर्माण र तल्लो तहमा संरक्षण क्षमता बढाउने कुरामा पनि जोड दिन्छ।
एक महत्वपूर्ण संरक्षण कोशेढुङ्गा
डब्लुडब्लुएफ नेपालका प्रतिनिधि डा. घनश्याम गुरुङले नयाँ जनसंख्या अनुमानलाई राष्ट्रको संरक्षण विरासतमा "कोशेढुङ्गा" को रूपमा प्रशंसा गरे। उनले भने कि तथ्याङ्कले थप लक्षित र समावेशी संरक्षण रणनीतिहरूको लागि जगको रूपमा काम गर्नेछ।
विश्व वन्यजन्तु कोष को २०२१ को विश्वव्यापी मूल्याङ्कन अनुसार हिउँ चितुवाको सम्पूर्ण दायराको केवल २३% को व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गरिएको छ । जसमा केवल ३% को पुष्टि भएको जनसंख्या तथ्याङ्क छ। नेपालको अद्यावधिक मूल्याङ्कनले त्यो खाडल कम गर्ने दिशामा एक प्रमुख कदमको प्रतिनिधित्व गर्दछ र यसको उच्च-पर्वतीय जैविक विविधता संरक्षणमा देशको बढ्दो नेतृत्वलाई सुदृढ बनाउँछ।
